سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاههافلسفه تطبیقی3041-94683220260922Mulla Sadra and Kant: A Comparison of Views on Religious Experience and Divine Knowledgeملاصدرا و کانت: مقایسه دیدگاهها پیرامون تجربه دینی و معرفت الهی11273661610.30487/cph.2025.2070606.1045FAسید محسنهاشمیدانشجوی دکتری، فلسفه دین، دانشگاه تهران، تهران، ایرانمحمدمحمدرضاییاستاد تمام فلسفه دین، دانشگاه تهران، تهران، ایران.0009-0005-0887-1104Journal Article20260101This article comparatively analyzes the perspectives of Sadr al-Din Muhammad Shirazi (Mulla Sadra) and Immanuel Kant on religious experience and divine knowledge. Mulla Sadra, drawing upon his ontological foundations such as the primacy of existence (asalat al-wujud), substantial motion of the soul, and unmediated knowledge (ilm huduri), posits the possibility of direct and intuitive apprehension of God as the pinnacle of human cognition. In contrast, Kant, with his critical epistemology, delineates the limits of theoretical reason for metaphysical knowledge, including that of God, deeming any theoretical knowledge of the transcendent realm impossible. Nevertheless, Kant opens the door for moral faith in God within the domain of practical reason. This comparison reveals that despite both philosophers acknowledging the limitations of pure discursive reason, their approaches ultimately lead to fundamentally different conclusions regarding the possibility and nature of divine knowledge. These disparities highlight the richness of discussions in the philosophy of religion and Islamic philosophy when confronting this fundamental question And it leaves the way open for further exploration.این مقاله به مقایسه تطبیقی دیدگاههای صدرالدین محمد شیرازی (ملاصدرا) و امانوئل کانت درباره تجربه دینی و معرفت الهی میپردازد. ملاصدرا با استناد به مبانی هستیشناختی خود نظیر اصالت وجود، حرکت جوهری نفس و علم حضوری، امکان ادراک مستقیم و شهودی خداوند را به عنوان اوج معرفت انسانی مطرح میکند. در مقابل، کانت با معرفتشناسی انتقادی خود، محدودیتهای عقل نظری را برای شناخت متافیزیکی، از جمله خداوند، ترسیم کرده و هرگونه معرفت نظری به امر متعالی را ناممکن میداند. با این حال، کانت راه را برای ایمان اخلاقی به خداوند در حوزه عقل عملی باز میگذارد. این مقایسه نشان میدهد که با وجود اذعان هر دو فیلسوف به محدودیتهای عقل استدلالی صرف، رویکردهای آنها در نهایت به نتایج کاملاً متفاوتی در مورد امکان و ماهیت معرفت الهی منجر میشود. این تفاوتها، غنای مباحث فلسفه دین و فلسفه اسلامی را در مواجهه با این پرسش بنیادی آشکار میسازد و راه را برای کاوش های بعدی باز می گذارد.https://cph.samt.ac.ir/article_736616_29efc039b17d3dd6170188583fb333a3.pdfسازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاههافلسفه تطبیقی3041-94683220260922What is practical reason from the perspective of Razi and Spinoza, based on the book The Law of Ethicsچیستی عقل عملی از نگاه رازی و اسپینوزا بر پایۀ کتاب قانون اخلاق132273661710.30487/cph.2026.2075143.1050FAعلیفضلیپژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامیJournal Article20260131What is the nature of practical reason? This is a question that has occupied the minds of Islamic and Western philosophers, and each has answered it based on their own philosophical system. Among the Islamic sages is Qutb al-Din al-Razi, and among the Western philosophers is Baruch Spinoza, who have come forward to answer it. In Qutb al-Din al-Razi's view, reason is a commonality of the two powers of knowledge and action; because the work of theoretical reason is in some way affected by reality and has a passive identity, and the work of practical reason is in some way affected by reality and has an active identity. However, from Spinoza's point of view, the will to know is a confirmation, and confirmation is also a state of complete conception. Therefore, the will is a state of complete conception, and since complete conception is the same as reason. Therefore, the will is the same as reason; accordingly, reason in his thinking is only theoretical reason that only knows and confirms and denies, and he does not accept practical reason in the sense that previous philosophers used to say.ماهیت عقل عملی چیست؟ این پرسشی است که ذهن فلاسفه اسلامی و غرب را به خود مشغول ساخته و هر یک بر پایۀ دستگاه فلسفی خویش به آن پاسخ گفتهاند. از جمله حکمای اسلامی قطب الدین رازی و از جمله فلاسفه غرب باروخ اسپینوزا است که در مقام پاسخ آن برآمدهاند. به دیدۀ قطب الدین رازی عقل به اشتراک لفظی بر دو قوه عالمه و عامله اطلاق میشود؛ زیرا کار عقل نظری به نوعی تأثر از واقع است و هویت انفعالی دارد و کار عقل عملی به نوعی تأثیر در واقع است و هویت فعلی دارد. اما از نگاه اسپینوزا اراده شناخت تصدیقی است و تصدیق نیز حالتی از تصور تام است. پس اراده حالتی از تصور تام است و چون تصور تام همان عقل است. پس اراده همان عقل است؛ بر این اساس عقل در تفکر وی تنها عقل نظری است که فقط میشناسد و تصدیق و انکار میورزد و دیگر عقل عملی به آن معنا که فلاسفۀ پیشین میگفتند را نمیپذیرد. از این جهت عقل در این تفکر و با آن حد و مرز به دو قسم عقل عملی و عقل نظری تقسیم نمیشود؛ حتی شناخت نیکی و بدی نیز توسط عقل نظری صورت میگیرد.https://cph.samt.ac.ir/article_736617_965fdbfe905afe9f0ec1242ba4fa9169.pdfسازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاههافلسفه تطبیقی3041-94683220260922The Imaginal Realm and Its Relation to Immortality in the Thought of Mulla Ṣadrā and H. H. Priceعالم خیال و رابطه آن با جاودانگی از منظر ملاصدرا و هنری پرایس233873661910.30487/cph.2026.2077864.1061FAفرحرامینگروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه قم، قم، ایران0000-0003-3117-1948زهرابحرینیگروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه قم، قم، ایرانJournal Article20260213The discussion of the realms of existence has long shaped philosophical inquiry. Mullā Ṣadrā correlated the levels of being with the three modes of human cognition and, through his innovative defense of the connected imaginal realm, introduced a significant transformation in Islamic philosophy and offered new perspectives on issues such as bodily resurrection. Price, in a different context, arrived at the notion of an imaginal world through his examination of documented parapsychological evidence, a view that eventually attracted considerable philosophical attention. This study, using library-based research and a comparative method, investigates how Ṣadrā and Price conceive the relationship between the imaginal world and human immortality. Their accounts display notable similarities, including the comparison of postmortem life to dreaming, the central role of the imaginative faculty, and the idea of an imaginal or “image-body” as the vehicle of posthumous experience. However, meaningful differences also emerge, rooted in their distinct philosophical commitments and methods of reasoning. Ṣadrā, drawing on his ontological framework and the graded structure of existence, argues for immortality through the immateriality of the imaginal realm, whereas Price relies on philosophical psychology and the phenomenological analysis of mental experiences, supported by parapsychological observations. The study’s contribution lies in presenting a coherent comparative interpretation of Ṣadrā’s and Price’s views on immortality, the mode of awakening in the imaginal world, and the conditions shaping a desirable postmortem existence.بحث از عوالم وجود، همواره اندیشه فیلسوفان را تحت تأثیر قرار داده است. ملاصدرا عوالم هستی را با ادراکات سه گانه انسان، مطابقت داد و با ابتکارات خود در اثبات عالم مثال متصل، تحولی شگرف در فلسفه اسلامی و حل مباحثی همچون معاد جسمانی ایجاد کرد. پرایس نیز از طریق بررسی شواهد مستند فرا روانشناختی پی به عالم خیال برد. دیدگاه وی توجه فلاسفه و متفکران بسیاری را برانگیخت. پژوهش حاضر، با روش گردآوری کتابخانهای و اندیشه ورزی تطبیقی، به دنبال پاسخگویی به این پرسش است که از نظر صدرا و پرایس جاودانگی انسان چه رابطهای با عالم خیال دارد ؟ به نظر میرسد توصیفهای دو فیلسوف از عالم خیال، از شباهت بسیار بالایی برخوردار است و در عینحال، تفاوتهایی نیز دارند که ناشی از تفاوت درمبانی فلسفی و شیوه استدلال آنها است. از شباهتهای تفکر این دو اندیشمند، میتوان به تشبیه جهان پس از مرگ به خواب و محوریت قوه خیال و اعتقاد به بدن مثالی(بدن تصویری) در کیفیت حیات جاودانه اشاره کرد. تفاوت اصلی دو نظریه در آن است که ملاصدرا با توجه به مبنای هستیشناسی خویش و تقسیم مراتب وجود، از طریق اثبات تجرد عالم خیال و پرایس بر مبنای روانشناسی فلسفی و تحلیل پدیدارشناسانه تجربههای ذهنی، از طریق مشاهدات فرا روان-شناختی بر جاودانگی استدلال می کنند. نوآوری پژوهش آن است که دیدگاهی نسبتاً مشترک از بیانات صدرا و پرایس در باب جاودانگی، کیفیت برانگیختگی و زندگی انسان در جهان خیالی و عوامل مؤثر در بهرهمندی از یک زندگی مطلوب در عالم خیال، ارائه داده است.https://cph.samt.ac.ir/article_736619_bdaf73abc847112ef33f014910e0d423.pdfسازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاههافلسفه تطبیقی3041-94683220260922ُSkeptical Theism and challenge of moral evil and natural evilخداباوری شکاکانه و چالش شراخلاقی و طبیعی395073665310.30487/cph.2026.2081395.1071FAحسنقنبریJournal Article20260128The problem of evil is one of the most fundamental challenges in the philosophy of religion and has often been described as the strongest argument against classical theism. It arises from the apparent incompatibility between the existence of moral and natural evils and the divine attributes of omnipotence, omniscience, and perfect goodness. In contemporary philosophy of religion, alongside the logical problem of evil, the evidential or probabilistic problem—most notably advanced by William Rowe—has gained particular prominence. In response, the position known as skeptical theism has been developed, emphasizing the cognitive limitations of human beings in grasping God’s reasons and purposes for permitting evil. This paper offers an analytic and critical examination of skeptical theism through the views of three of its leading proponents: Stephen Wykstra, Michael Bergman, and William Alston. It is argued that although skeptical theism aims to block the inference from “we see no justifying reason for evil” to “there is no justifying reason,” it ultimately relies on epistemic humility in a way that fails to provide a persuasive response to non-theistic critics. The paper concludes that skeptical theism does not successfully resolve the problem of moral and natural evil; rather, it leads to a form of agnosticism about divine attributes and purposes, rendering it insufficient as a rational defense of classical theism against the problem of evil. Then considers the free will defense with some reservations and the best possible world theodicy with a reservation as convincing answers to the problem of evilمسئله شر یکی از بنیادیترین چالشها در فلسفه دین و مهمترین استدلال علیه خداباوری کلاسیک به شمار میرود. این مسئله ناظر به ناسازگاری ظاهری میان وجود شرور اخلاقی و طبیعی در جهان و صفات قدرت مطلق، علم مطلق و خیرخواهی مطلق خداوند است. در فلسفه دین معاصر، افزون بر صورتبندی منطقی مسئله شر، صورت قرینهای یا استقرایی آن، بهویژه با آثار فیلسوفانی چون ویلیام رو، اهمیت ویژهای یافته است. در پاسخ به این چالش، رویکرد «خداباوری شکاکانه» شکل گرفته است که بر محدودیتهای معرفتی انسان در درک حکمتها و اغراض الهی تأکید میکند. این مقاله با رویکردی تحلیلی ـ انتقادی، به بررسی و ارزیابی دیدگاههای سه تن از مهمترین نمایندگان خداباوری شکاکانه، یعنی استفان ویکسترا، مایکل برگمن و ویلیام آلستون میپردازد. نشان داده میشود که هرچند خداباوری شکاکانه میکوشد از استنتاج «نبود خدا» از «ناتوانی ما در درک حکمت شرور» جلوگیری کند، اما در نهایت با تکیه بر جهل معرفتی، قادر به ارائه پاسخی اقناعی برای منتقدان خداناباور نیست. مقاله نتیجه میگیرد که خداباوری شکاکانه، بهجای حل مسئله شر، به نوعی تعلیق داوری و الاهیات سلبی میانجامد و از این رو، در مقام پاسخ عقلانی به مسئله شر اخلاقی و طبیعی، کفایت لازم را ندارد. در ادامه، دفاع مبتنی بر اختیار را با ملاتحظاتی و نیز تئودیسه بهترین جهان ممکن را با یک ملاحظه، پاسخ هایی قانع کننده به مسئله شر تلقی می کند.https://cph.samt.ac.ir/article_736653_540c7e15e1d268acd7db19b2f8a60e8d.pdfسازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاههافلسفه تطبیقی3041-94683220260922An Analytical Study of Bodily Resurrection in the Isfahan and Tehran Philosophical Schools, with Emphasis on the Views of Mullā Ṣadrā and the Four Theologiansتحلیل تطبیقی معادجسمانی در مکتب اصفهان و مکتب تهران با تاکید بر آرای ملاصدرا و حکمای اربعه516873662010.30487/cph.2026.2078916.1064FAشمس اللهسراجگروه فلسفه وکلام اسلامی دانشکده الهیات دانشگاه ایلام0000-0003-2104-1904سارگلگلرخگروه فلسفه دانشکده الهیات دانشگاه ایلام0009-0001-6427-1956مجیدضیاییگروه فلسفه دانشکده الهیات دانشگاه ایلامJournal Article20260223Title:<br>An Analytical Study of Bodily Resurrection in the Isfahan and Tehran Philosophical Schools, with Emphasis on the Views of Mullā Ṣadrā and the Four Theologians<br><br>Abstract<br>The problem of bodily resurrection occupies a central place in the philosophical traditions of the Isfahan and Tehran schools. Employing an analytical–comparative method, this article examines the intellectual foundations of the major thinkers of these two schools—particularly Mullā Ṣadrā and the Four Theologians (Āqā ʿAlī Modarres Tehrānī, Mohammad-Reżā Qomshaei, Seyyed Abūl-Ḥasan Jelveh, and Mīrzā Ḥossein Sabzavārī)—with respect to the doctrine of bodily resurrection. The study aims to clarify the key points of divergence and convergence in their thought.<br><br>Philosophers of the Isfahan school maintain that the resurrected body is shaped according to the individual’s identity and actions. Mullā Ṣadrā, in particular, argues that the material body lacks the capacity to persist in the Hereafter; after death, the soul is resurrected with its imaginal (mithālī) body. Conversely, the Four Theologians of the Tehran school contend that the soul imprints its effects upon the components of the material body, and these latent imprints gradually unfold into a perfected body in the afterlife.<br><br>The findings indicate that although both schools affirm the significance of bodily resurrection, they differ substantially in emphasis and methodology. The Tehran school highlights the ethical implications of bodily resurrection for worldly life and adopts a synthesis of philosophical and theological approaches. In contrast, the Isfahan school, grounded in rational and metaphysical analysis, offers a more detailed account of the soul–body relationship.تحلیل تطبیقی معادجسمانی در مکتب اصفهان و مکتب تهران با تاکید بر آرای ملاصدرا و حکمای اربعه<br><br>چکیده<br>مسئله معاد جسمانی در مکتبهای فلسفی اصفهان و تهران جایگاهی مهم در الهیات فلسفی اسلامی دارد. این پژوهش با رویکرد تحلیلی ـ تطبیقی، به بررسی مبانی نظری حکمای دو مکتب، بهویژه ملاصدرا و حکمای اربعه تهران (آقا علی مدرس طهرانی، محمدرضا قمشهای، سید ابوالحسن جلوه و میرزا حسین سبزواری)، در زمینه تبیین معاد جسمانی میپردازد. هدف این مقاله تبیین وجوه اشتراک و افتراق دیدگاههای این دو جریان فلسفی است. براساس یافتهها، حکمای مکتب اصفهان بر شکلگیری بدن اخروی متناسب با هویت و اعمال انسان تأکید کرده و ملاصدرا بر عدم بقای بدن مادی و حشر نفس با بدن مثالی اذعان دارد. در مقابل، حکمای اربعه تهران بر نقش «ودایع نفسانی» در اجزای بدن مادی و تکوّن تدریجی بدن اخروی پس از مرگ تأکید میکنند. تحلیل حاضر نشان میدهد که نظریه ملاصدرا در معاد جسمانی از انسجام بیشتری برخوردار است و با مبانی عقلی و نقلی سازگاری قابل توجهی دارد؛ در حالی که دیدگاه حکمای اربعه با وجود نوآوریهایشان، با چالشهایی روبهروست.https://cph.samt.ac.ir/article_736620_723a01400e41599eb54146787dac4803.pdfسازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاههافلسفه تطبیقی3041-94683220260823Revisiting the Theory of Conventional Good and Bad Based on Supervenienceبازخوانی نظریه حسن و قبح عقلایی بر اساس فرارخدادگی698073661810.30487/cph.2026.2076735.1058FAمحمدحسنسموعیدانشجوی دکتری رشته فلسفه اخلاق دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه قم، قم، ایران.0000-0001-5934-1342سید احمدفاضلیدانشیار گروه فلسفه اخلاق دانشگاه قم، قم، ایران0009-0000-8105-3187Journal Article20260103Supervenience in ethics represents a co-variance relationship between moral properties and descriptive properties, which explains certain axes in meta-ethics, including the ontological dimension of moral phenomena. In contrast, the theory of conventional good and bad is a viewpoint with traditional literature, addressing the ontology of good and bad, or more precisely, general moral concepts, where the horizon of good and bad is seen in the broader social interests. It is under the shadow of these social goals that good and bad are given concreteness.<br>In this article, through analytical, methodological, and comparative readings of both theories, two capacities in moral supervenience are identified, for which the theory of conventional good and bad potentially offers answers. If conventional good and bad are revisited and framed within the axis of moral supervenience discussions, they could constitute one of the fundamental readings of supervenience. Initially, according to the perspective of conventional good and bad, those descriptive details that in supervenience form a co-variance relationship with moral details are social goals and interests. <br>Additionally, the concept of modality, which forms the basis for dividing types of supervenience in ethics, can be explained as a continuum within the framework of conventional good and bad.فرا رخدادگی در اخلاق بیانگر یک رابطه متغیر دو سویه بین ویژگیهای اخلاقی و ویژگیهای توصیفی است که به تبیین برخی محورها در فرا اخلاق از جمله محور هستیشناسی پدیدههای اخلاقی میپردازد. در مقابل، حسن و قبح عقلایی دیدگاهی است با ادبیات سنتی و در باب تبیین چگونگی هستی در حسن و قبح و به تعبیری مفاهیم عام اخلاقی که افق حسن و قبح را مصالح عامه اجتماعی میبیند و در سایه غایات اجتماعی حسن و قبح است که به این دو عینیت میبخشد. در این مقاله با خوانش تحلیلی و روششناختی و تطبیقی نسبت به هر یک از این دو نظریه، دو ظرفیت در فرا رخدادگی اخلاقی کشف میگردد که حسن و قبح عقلایی به صورت بالقوه برای آنها پاسخ دارد و اگر بر محور مباحث فرا رخدادگی اخلاقی، حسن و قبح عقلایی بازخوانی و مطرح گردد، میتواند یکی از خوانشهای اساسی در فرا رخدادگی باشد. در وهله اول طبق چشم انداز حسن و قبح عقلایی، آن جزئیات توصیفی که در فرا رخدادگی با جزئیات اخلاقی، رابطه متغیر دو سویه دارد، غایات و مصالح اجتماعیاند. همچنین، مفهوم جهتی که اساس تقسیم اقسام فرا رخدادگی در اخلاق است، در حسن و قبح عقلایی به صورت یک پیوستار قابل تبیین است.https://cph.samt.ac.ir/article_736618_e822d89bf1e4eb9a1f37de47e629458b.pdf