فلسفه تطبیقی

فلسفه تطبیقی

تحلیل رویکرد ملاصدرا و نصر به مقوله هنر و نسبت عالم خیال با خلق اثر هنری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استاد، گروه آموزشی فلسفه، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه خوارزمی ، تهران، ایران.
2 دانش آموخته کارشناسی ارشد فلسفه دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران.
10.30487/cph.2025.2051674.1038
چکیده
بررسی دیدگاه ملاصدرا و نصر دربارة هنر و نسبت عالم خیال با خلق اثری دارای اهمیت خاصی است. در این زمینه، ملاصدرا هنر را محاکات عالم برین می­داند و از آن با عنوان «صنایع لطیفه» یاد  می‌کند. با توجه به نگاه وحدت وجودی او به هستی، همة عالم ظهور حق تعالی و جلوه­ای از وجود است که به درجه­ای دارای جمال و زیبایی است. نصر از رویکرد سنت­گرایی به تبیین و تفسیر هنر و کار هنرمند توجه دارد. از دید او یاری گرفتن از هنرهای سنتی برای فهم معنوی و نگریستن به هنر قدسی به‌عنوان واسطه فیض الهی ضروری است. هنر سنتی، به­شکلی رمزآمیز امرقدسی را به ظهور می‌رساند. در رابطه با عالم خیال، ملاصدرا خیال را عالمی واسطه بین عالم ماده یا طبیعت و عالم عقول یا مجردات مطلق در نظر می‌گیرد. به همین دلیل ویژگی­های صور این عالم نیز بینابینی است، لذا صور خیالی از تجرد نسبی برخوردارند، هرچند از ماده مجردند، همچنان که شکل و رنگ و بو و طعم و دیگر ویژگی­های جسمانی دارند که با حواس ظاهری درک نمی­شود. در رابطه با عالم خیال و صور خیالی، صدرا نظامی ادراکی، نحوه­ای از حفظ و استحکام و همچنین دسترسی بی­نهایتی در مقابل با عالم خیال می­گشاید که حتی در یک موضوع خاص هرگز پایان نمی­پذیرد، زیرا هرلحظه امکان ظهور وجود با درجه­ای بالاتر هست. از نظر نصر اهمیت عالم خیال در خلق اثر هنری، در مقایسه با عاملی چون سنت بسیار پایین­تر است. لذا اتصال هنرمند سنتی با خیال منفصل بدون پیش­ فرض پذیرفته شده است. درکل در نظریات نصر، عامل اصلی در خلق اثر هنری قرار داشتن درچارچوب سنت است که بر تمام عوامل دیگر سایه می­افکند. گویی بودن در فضای سنت، همه عوامل دیگر را نیز تأمین می­کند. در تحلیل نهایی به نظر می­رسد که از نظرگاه صدرا هرچیز راهی و هر اتفاق تحلیلی دارد، حتی اگر خود ملاصدرا حاضر نباشد با شناخت از دستگاه وی می­توان تحلیل­ها را یافت و تفسیری نو بنا کرد. اما از نظر نگارنده، در تفکر سنتی نصر در رابطه با هنر نقاط نامکشوف قابل تحلیلی وجود ندارد. شاید این امر به دلیل نامعلوم بودن پایه فلسفی نظریات آنان است که هرگز تبدیل به یک دستگاه فلسفی نمی­شود و این همان نکته اساسی از نظر نگارنده است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

The examination of Mulla Sadra's and Nasr's Perspectives on Art and the Connection between the Realm of Imagination and Artistic Creation

نویسندگان English

Qodratullah Qorbani 1
Maboubeh Fami Tafreshi 2
1 Professor, Department of Philosophy, Faculty of Literature and Humanities, Kharazmi University, Tehran, Iran
2 Master’s Degree Holder in Philosophy, Kharazmi University, Tehran, Iran.
چکیده English

In this context, Mulla Sadra considers art as an imitation of the higher world, referring to it as "subtle crafts." Based on his ontological perspective of unity, the entire universe manifests the Divine and is a reflection of existence, each aspect possessing beauty and elegance to some degree. Nasr, from a traditionalist viewpoint, emphasizes interpreting and understanding art and the role of the artist. According to him, relying on traditional arts is essential for spiritual understanding, viewing sacred art as a medium for divine grace. Traditional art is enigmatic in nature, revealing the sacred in a symbolic manner. Regarding the realm of imagination, Mulla Sadra views it as an intermediary domain between the material world (nature) and the world of intellect or absolute immateriality. Consequently, the characteristics of the forms in this realm are also intermediary. Imaginal forms possess relative abstraction; while devoid of matter, they retain features such as shape, color, scent, taste, and other physical attributes, which, however, are not perceivable through the external senses. In discussing the realm of imagination and imaginal forms, Mulla Sadra presents a system of cognition that enables preservation, continuity, and infinite access to the imaginal world. This system suggests that even within a specific subject, the possibility of existence manifests in higher degrees at every moment, never reaching an end.
From Nasr's perspective, the significance of the imaginal world in the creation of artistic works is far less than the role of tradition. Thus, the traditional artist’s connection with separate imagination .

کلیدواژه‌ها English

Art
Artist
Traditionalism
Reality of Existence
Sacred Art
 بورکهارت، تیتوس(1392).  فاس شهر اسلام. ترجمه مهرداد وحدتی دانشمند. تهران: حکمت.
 صدرالدین شیرازی(ملاصدرا)، محمد بن ابراهیم (1383). ترجمه اسفار. ترجمه­ محمد خواجوی. جلد6 - [MOU1] 9.تهران: انتشارات مولی.
صدرالدین شیرازی(ملاصدرا)،محمد بن ابراهیم( 1354). المبدأ و المعاد، تهران: انجمن حکمت و فلسفه ایران، تهران.
 صدرالدین شیرازی(ملاصدرا)،محمدبن ابراهیم(1398).الشواهد الربوبیه. ترجمه و تفسیر :جواد مصلح، تهران: سروش.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1384).ترجمه اسفار. ترجمه­ محمد خواجوی. جلد 1- [MOU2] 9. تهران: انتشارات مولی.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1981). الحکمه المتعالیه فی الاسفار العقلیه الاربعه. بیروت: دار احیاء التراث.
نصر، سید حسین (1390). پاسخ نصر به الیوت دیوتش. هنر و معنویت. ترجمه انشاالله رحمتی. تهران: فرهنگستان هنر.
نصر، سید حسین(1373). عالم خیال و مفهوم فضا در مینیاتور ایرانی. فصلنامه هنر، شماره 26.
الدمدو، کنت(1389).سنت­گرایی دین در پرتو فلسفه­ی جاویدان. ترجمه رضا کورنگ­بهشتی. تهران: اانتشارات حکمت.
امامی­جمعه، سیدمهدی(1399). شهود زیبایی و خلق اثر هنری. أصفهان: حوزه هنری استان اصفهان و نشر اسپانه.
امامی­جمعه، سیدمهدی و احمدی، جمال (1396). ملاکهای زیبایی­شناسی در فرم و محتوا از نگاه ملاصدرا. دوفصلنامة علمی ـ پژوهشی حکمت صدرایی، (۱)۶، پاییز و زمستان 1396 ، 2 - 40.
بلخاری قهی، حسن(1388). مبانی عرفانی هنر و معماری اسلامی.تهران: سوره مهر.
-سجادی عباس آبادی، محمد (1387) عالم مثال در حکمت متعالیه. نشریه حکمت رضوی ، شماره18 و 19، 37 - 68.
نصر، سید حسین(1385). معرفت و معنویت. ترجمه انشاالله رحمتی. تهران: سهروردی.